Dünyaya Bıraktığımız İz: Karbon Ayak İzi Nedir?

Gezegenin geleceğini belirleyen en kritik ölçüm: Karbon ayak izi. Enerji tüketiminden gıda tercihlerine, bir şirketin üretim hattından ulaşıma kadar yaratılan sera gazı emisyonlarının tamamını gösteren bu iz, iklim krizinin en somut göstergesi. Karbon ayak izini anlamak, ölçmek ve küçültmek, sürdürülebilir bir dünya için atılacak ilk ve en önemli adımı oluşturuyor.

İklim krizinden bahsederken en sık duyduğumuz kavramların başında karbon ayak izi geliyor. Bu kavram en basit haliyle bir bireyin, şirketin veya ürünün atmosfere saldığı tüm sera gazlarının toplamını ölçüyor. Sadece karbondioksiti değil, metan (CH4) gibi çok daha güçlü gazları da hesaba katıyor. Tüm bu farklı gazlar, CO2e (karbondioksit eşdeğeri) adında tek bir ortak birimde toplanıyor. Bu rakam, gezegeni kritik 1.5 santigrat derece hedefinde tutmak için nerede durduğumuzu gösteren en net karne.

Karbon ayak izini azaltmak ve sürdürülebilir politikalar uygulamak noktasında sorumluluk artık sadece ülkelerde değil; bireylerden dev kurumlara kadar herkesin elini taşın altına koyması gerekiyor. Kurumsal dünyada bu kavram, Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları gibi teknik ve tedarik zinciri detaylarını da içeriyor. Her bireyin evdeki enerji tüketiminden seyahatlerine kadar uzanan ve ortalama 7 tonu bulan kişisel bir izi var. Bu görünmez ayak izini görünür kılmak, onu küçültmenin ilk ve en kritik adımı.

Karbon Ayak İzi Nedir?

Karbon ayak izi, bir kişinin, kurumun, etkinliğin ya da ürünün doğaya bıraktığı sera gazı yükünü ifade ediyor. Bu sadece CO2'i değil, metan veya azot protoksit (N2O) gibi çok daha yüksek ısınma potansiyeline sahip tüm sera gazlarını kapsıyor.

Tüm bu gazlar, bilimsel olarak belirlenmiş etkilerine göre standartlaştırılıyor ve ortak bir birim olan karbondioksit eşdeğeri cinsinden ölçülüyor. Bu, karmaşık bir gaz karışımının toplam etkisini tek bir rakamla görmemizi sağlıyor. Karbon ayak izi, temelinde fosil yakıtların yakılmasıyla ortaya çıkan emisyonların hesaplanmasını içeriyor. Bu nedenle sadece fabrika bacalarını değil, tükettiğimiz elektriğin kaynağını, ulaşımımızı ve satın aldığımız ürünlerin tüm yaşam döngüsünü de kapsıyor.

Karbon Ayak İzinin Önemi

Karbon ayak izi basit bir çevre etiketinden çok, gezegenin geleceğine dair kritik bir uyarı işareti. Bilim insanları, küresel ısınmayı 1.5 santigrat derece ile sınırlamak için 2030'a kadar emisyonlarda yüzde 45'lik dramatik bir kesinti gerektiğini vurguluyor. Ayak izi ölçümü tam da bu noktada devreye giriyor: Bu ölçüm yalnızca bir durum tespiti değil, atılacak adımlar için bir yol haritası sunuyor. Karbon ayak izi ne kadar büyükse, çevre üzerindeki baskı o kadar ağır oluyor. Karbon ayak izi ölçümü, emisyonların en yoğun olduğu noktaları tespit etmemizi ve somut azaltma hedefleri belirlemeyi sağlıyor. 

Karbon Ayak İzi Nasıl Ortaya Çıkar?

Karbon ayak izimizin kaynakları günlük hayatın her köşesine yayılmış durumda. Modern yaşamın temel dinamikleri, bu izi oluşturan ana faktörleri besliyor.

Enerji Kullanımı

Listenin başında her zaman enerji yer alıyor. Evlerimizde kullandığımız doğal gaz, petrol veya kömür ve fosil yakıtlardan üretilen elektrik, ayak izimizin en büyük bileşeni. Dijitalleşen dünyada veri merkezlerinin rolü de devasa. Bu tesisler, sunucuları çalıştırmak ve sürekli soğutmak için muazzam miktarda enerji tüketiyor. IT sektörünün sürdürülebilirliği, bu tüketimi ne kadar verimli yönettiğine bağlı.

Ulaşım ve Seyahat

Kişisel araçlar, otobüsler, gemiler ve özellikle uçaklar, fosil yakıt tüketiminin en görünür olduğu alanlar. Hava yolu seyahati, yüksek emisyon etkisi nedeniyle özel bir öneme sahip. Hatta Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO), bu karmaşık etkiyi yolcu başına hesaplamak için özel metodolojiler geliştiriyor. Uzaktan çalışma modelleri ise ofis enerjisini ve seyahat emisyonlarını azaltma potansiyeli sunuyor.

Tüketim ve Atık

Satın aldığımız her ürünün ve tükettiğimiz her gıdanın bir yaşam döngüsü var. Bu döngü ham madde çıkarımı, üretim, paketleme, taşıma ve nihai atık yönetimini içeriyor. Tükettiğimiz gıdalar, kıyafetler ve özellikle elektronik cihazlar, bu döngünün her aşamasında emisyon yaratıyor. Atık yönetimi, özellikle çöplüklerde oluşan metan gazı nedeniyle, ayak izimizi doğrudan etkiliyor.

Karbon Ayak İzi Türleri ve Kaynakları

Karbon ayak izini daha iyi anlamak ve yönetmek için emisyonları kaynağına göre iki ana kategoriye ayırmak gerekiyor.

Birincil Karbon Ayak İzi

Bu kategori, doğrudan kontrolümüz altında olan ve bizzat gerçekleştirdiğimiz fosil yakıt tüketiminden kaynaklanan emisyonları tanımlıyor. Basit bir ifadeyle, bizim yaktığımız yakıtlar. Evdeki ısıtma kazanında yaktığımız doğalgaz veya kişisel aracımızın deposundaki benzin bu kategoriye giriyor.

İkincil Karbon Ayak İzi

İkincil karbon ayak izi ise dolaylı emisyonları, yani bizim talebimizle başkaları tarafından üretilen emisyonları kapsıyor. Satın aldığımız bir ürünün üretim sürecindeki enerji, evimizde kullandığımız elektriğin santralde üretilmesi veya çöplerimizin bertaraf edilmesi ikincil ayak izimizi oluşturuyor. Diğer bir deyişle ikincil karbon ayak izi, tüketim alışkanlıklarımızın görünmez etkisini görünür kılıyor. 

Bireysel Karbon Ayak İzi

Bireysel karbon ayak izi, günlük yaşam tercihlerimizin gezegen üzerindeki toplam etkisini veriyor. Bu iz nerede yaşadığımıza, ne yediğimize, nasıl seyahat ettiğimize ve ne kadar tükettiğimize bağlı olarak büyük farklılıklar gösteriyor.

Bireysel Etkiler

Küresel ölçekte, ortalama bir bireyin yıllık karbon ayak izinin yaklaşık 7 ton CO2e olduğu tahmin ediliyor. Bu rakam ev enerji tüketimi, ulaşım tercihleri ve atık yönetimine göre değişiyor. Küresel emisyonların büyük kısmının endüstriyel faaliyetlerden kaynaklandığı bir gerçek. Ancak bu, bireysel çabaların anlamsız olduğunu göstermiyor. Sürdürülebilir uygulamaları benimsemek, kolektif bir etki yaratarak büyük şirketleri ve politikaları değişime zorlayan bir dalga etkisi yaratıyor.

Karbon Ayak İzi Azaltma Önerileri

Bireysel ayak izini küçültmek için atılabilecek somut adımlar mevcut:

• Enerji verimliliğine odaklanarak evde yalıtımı güçlendirmek ve tasarruflu cihazlar kullanmak.
• Ulaşımda fosil yakıtlı araçlar yerine toplu taşımayı, bisikleti veya elektrikli araçları tercih etmek.
• Tüketim alışkanlıklarını gözden geçirmek; daha az atık üretmek, geri dönüşüme önem vermek ve özellikle gıda israfını önlemek.

Editörün Notu: Gıda sisteminin küresel emisyonların yaklaşık üçte birinden sorumlu olduğu biliniyor. Ancak daha çarpıcı olan israfın boyutu. Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın (UNEP) Gıda İsrafı Endeksi Raporu'na göre, tüm dünyada üretilen gıdanın yaklaşık yüzde 17'si yani yaklaşık 1 milyar ton doğrudan çöpe gidiyor. Bu israf, küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 8 ila yüzde 10'undan tek başına sorumlu demek. Somutlaştırmak gerekirse, bu gıda israfı bir ülke olsaydı, ABD ve Çin'den sonra dünyanın en çok emisyon üreten üçüncü ülkesi olurdu.

Kurumsal Karbon Ayak İzi

Tartışmanın odak noktası genellikle kurumsal dünyaya kayıyor. Büyük şirketler ve endüstriler boyutları, enerji tüketimleri ve kaynak kullanımları nedeniyle küresel emisyonların aslan payından sorumlu. Bazı analizler, küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık yüzde 70'inin sadece 100 büyük şirketin faaliyetleriyle ilişkili olduğunu gösteriyor.

Kurumsal Tanım

Bir şirketin karbon ayak izi sadece fabrikasının bacasından veya ofislerinin aydınlatmasından ibaret değil. Bu iz enerji tüketimi, yakıt kullanımı, atık yönetimi, çalışanların işe gidip gelmesi, iş seyahatleri ve en önemlisi tedarik zincirinden kaynaklanan tüm emisyonları kapsayan çok katmanlı bir bilanço.

Kapsam 1, 2 ve 3 Emisyonları

Kurumsal emisyonları doğru yönetebilmek için uluslararası kabul görmüş GHG (Sera Gazı) Protokolü, emisyonları üç farklı kapsama ayırıyor:

Kurumsal Karbon Ayak İzi Kapsamları (GHG Protokolü Temelli)

Birçok şirket için toplam ayak izinin en büyük ve yönetilmesi en karmaşık kısmı Kapsam 3 emisyonlarından oluşuyor.

Kurumsal Ölçüm ve Raporlama

Şirketler, bu üç kapsamdaki emisyonlarını hesaplamak için giderek daha sofistike yöntemler kullanıyor. Hibrit olarak adlandırılan yaklaşım, hem harcama tabanlı hem de aktivite tabanlı verileri bir araya getiriyor. Bu veriler, ilgili emisyon faktörleriyle çarpılarak toplam CO2e bilançosu çıkarılıyor.

Azaltma Stratejileri

Kurumsal düzeyde azaltım için atılan adımlar, küresel etki yaratma gücüne sahip:

• Yeşil BT (Green IT): Veri merkezlerinde enerji verimli teknolojiler kullanmak, sunucu kullanımını optimize etmek ve yenilenebilir enerji kaynaklarına geçiş yapmak.
• Döngüsel Ekonomi: Ürünleri daha uzun ömürlü, onarılabilir ve geri dönüştürülebilir şekilde tasarlayarak e-atığı ve üretim emisyonlarını azaltmak.
• Tedarik Zinciri Yönetimi: Tedarikçilerden de sürdürülebilirlik ve düşük karbon taahhütleri talep etmek.
• Uzaktan Çalışma: İş seyahatlerini ve ofis enerji tüketimini kalıcı olarak azaltmak.

Karbon Ayak İzi Nasıl Hesaplanır?

İster bireysel ister kurumsal olsun, karbon ayak izi hesaplamasının temelinde basit bir matematiksel mantık yatıyor.

Temel Hesaplama Mantığı

• Hesaplama, iki ana bileşenin çarpımına dayanıyor: Aktivite verisi ve emisyon faktörü.
• Emisyon (CO2e) = Aktivite verisi X Emisyon faktörü 
• Aktivite verisi, gerçekleşen faaliyetin ölçülebilir miktarını gösteriyor. (Örneğin; Tüketilen 100 kWh elektrik, yakılan 50 litre benzin, uçulan 1000 km).
• Emisyon faktörü ise o aktivite birimi başına atmosfere salınan sera gazı miktarını (CO2e cinsinden) gösteren, bilimsel olarak hesaplanmış bir katsayı.

Bireysel Hesaplama

Bireyler için geliştirilmiş çok sayıda çevrim içi karbon hesaplayıcı bulunuyor. Bu araçlar genellikle ev enerji tüketimi, ulaşım alışkanlıkları ve atık miktarları hakkında sorular sorar. En doğru sonucu almak için tahminlere değil, doğrudan faturalardaki tüketim verilerine dayanmak gerekiyor.

Kurumsal Hesaplama

Kurumsal hesaplama çok daha karmaşık. Şirketlerin, Kapsam 1, 2 ve 3'teki üretim, lojistik, satın alma, seyahat gibi tüm faaliyetlere ait aktivite verilerini toplaması gerekiyor. Bu veriler endüstriyel standartlara ve ulusal verilere dayanan emisyon faktörleriyle çarpılarak toplam kurumsal envanter oluşturuluyor.

Karbon Ayak İzini Azaltmak için Neler Yapılabilir?

Karbon ayak izini ölçmek, sorunu tespit etmek anlamına geliyor. Çözüm ise bu veriyi eyleme dönüştürmekten geçiyor.

Bireysel Düzeyde Öneriler

• Ulaşım tercihlerinizi yeniden gözden geçirebilirsiniz. Toplu taşımayı, bisikleti veya yürümeyi tercih edebilirsiniz.
• Bilinçli tüketim yapmak için yerel ve mevsimlik gıdaları seçebilir, plastik atığı azaltabilirsiniz.
• Enerji verimliliğini artırma amacıyla evde tasarruflu cihazlar kullanabilir ve yalıtıma önem verebilirsiniz.
• Azaltılamayan kısmı, karbon dengeleme (offsetting) projeleriyle dengelemeyi düşünebilirsiniz.

Kurumsal Düzeyde Öneriler

• Net sıfır hedefleri: Bilim temelli, 2050 gibi uzun vadeli net sıfır karbon hedefleri belirlemek.
• Yenilenebilir enerjiye geçiş: Operasyonlarda yüzde 100 yenilenebilir enerji kaynaklarını hedeflemek ve kendi yeşil enerji santrallerine yatırım yapmak.
• Teknolojik verimlilik: Düşük karbon teknolojisine sahip enerji verimliliği yaratacak çözümleri ağ altyapısında denemek ve uygulamak.
• Tedarik zinciri yönetimi: Sürdürülebilirlik taahhüdü olan ve çevre sertifikalı ürünleri önceliklendiren tedarikçilerle çalışmak.

Editörün Notu: Küresel karbon ayak izi trendleri üzerine yapılan analizler, bireysel eylemlerin önemini vurgulasa da toplam emisyonların yüzde 70'ten fazlasının sadece 100 büyük şirket tarafından üretildiğinin altını çiziyor. Bu durum, iklim kriziyle mücadelenin ancak bireysel tüketim bilinci, kurumsal şeffaflık, net sıfır taahhütleri ve sistemik dönüşümün birleşimiyle mümkün olacağını gösteriyor. Bireysel eylem, sistemik değişimi talep etme gücünü artırıyor.

Hedefimiz Gelecek Nesillere Daha Temiz ve Daha Yeşil Bir Dünya Miras Bırakmak

Gezegenimizin karşı karşıya olduğu iklim kriziyle mücadelede teknoloji şirketlerinin ve telekomünikasyon sektörünün üstlendiği sorumluluk büyük. Turkcell, bu bilinçle hareket ediyor ve kurumsal stratejisinin ana odak alanlarından birini enerji yönetimi ve sürdürülebilirlik olarak konumlandırıyor. Turkcell, 2030 yılına kadar elektrik tüketiminin tamamını yüzde 100 yenilenebilir kaynaklardan karşılama vizyonuna sahip. Uzun vadeli hedef ise 2050 yılına kadar net sıfır karbon şirket olmak. Bu doğrultuda, 2030'a kadar Kapsam 1 ve 2 emisyonlarını yüzde 50,47, Kapsam 3 emisyonlarını ise yüzde 25 oranında azaltmayı hedefliyor.

Bu büyük vizyonu gerçekleştirmek için Turkcell, yeşil enerji yatırımlarına 240 milyon dolarlık kaynak ayırdı. İlk aşamada 5 farklı ilde 54 MW'lık güneş enerjisi santrali (GES) kurulumu tamamlandı. İkinci fazda ise 160 MW'lık ek kurulumla 214 MW kapasiteye ulaşılması hedefleniyor. 2026 yılı sonu hedefi ise toplam 300 MW kurulu güce ulaşmak. Bu adımlar şirketi sadece yenilenebilir enerji tüketen değil, aynı zamanda üreten bir konuma taşıyor. Turkcell’in GSMA Mobile Net Zero girişimine katılan dünyadaki ilk 8 operatör arasında yer alması da bu kararlılığı pekiştiriyor.

​